Prawo karne - podżeganie do nieposłuszeństwa

Opracowanie: Adwokat Wiktor Niemiec

Art. 343 kk

Wprowadzenie.
Każdy żołnierz jest świadomy ciążących na nim obowiązków i dysponuje niezbędnym poczuciem patriotyzmu, by rozmieć istotę swojego posłannictwa oraz powagę sytuacji, zwłaszcza w obliczu nasilających się działań nieprzyjaznych ze strony Republiki Białoruś.. Ale cechą charakterystyczną wojny nowego typu, jest hybrydyzacja działań nieprzyjaznych, które mogą przybrać różną postać i mogą pochodzić z nieoczekiwanych kierunków. Zmierzają one do generowania podziałów i konfliktów społecznych na różnych poziomach stratyfikacji, podważenia legitymacji władzy do wydawania poleceń i osłabienia u adresatów norm prawnych rozeznania, co jest zgodne z prawem a co nie. Takie działania mogą opierać się o alternatywne systemy wartości, przez ich naginanie w sposób prowadzący do demobilizacji lub demoralizacji osób stanowiących cel takich działań. Czasem już samo zawahanie osoby, w którą wymierzone są tego typu działania, może dać przewagę temu, kto takie działania inicjuje.
Konflikty mogą być generowane w płaszczyźnie wertykalnej (przełożeni vs podwładni, pracodawcy vs pracownicy) i horyzontalnej (miasto vs wieś, kobiety vs mężczyźni, miasto vs wieś) – to tylko niektóre przykłady. Konflikty mogą powstawać na płaszczyźnie religijnej, światopoglądowej, na tle stosunku rozmaitych spraw. I nie wszystkie muszą być generowane przez działania nieprzyjazne pochodzące z zewnątrz ale mogą stwarzać potencjał do takiego wykorzystania, by osłabić poczucie jedności. Wiele z nich wynika z samodzielnych działań osób niezwiązanych w żaden formalny czy nieformalny sposób z konkurentem prowadzącym działania nieprzyjazne, celebrytów, osób cieszących się powszechnym zaufaniem i szacunkiem, które nie dostrzegają szkodliwości swoich działań, które być może w innych warunkach mogłyby zasługiwać na akceptację a nawet na docenienie. Operacje informacyjno psychologiczne organizuje się właśnie w celu rozpoznania i dotarcia do wrażliwości osób mających wpływ na dane środowiska. Dlatego tak ważne jest, żeby z ostrożnością podchodzić do rad i poleceń pochodzących od osób innych niż przełożeni, w szczególności, gdy przedstawiają oni informacje albo propozycje działań mogących sprzyjać realizacji celów podmiotu kierującego wobec Polski czy Unii Europejskiej działania nieprzyjazne. A celami może być np. tworzenie ognisk, w których będą wybuchały zamieszki lub protesty mogące osłabić skuteczność działania służb przez rozproszenie ich uwagi lub nałożenie na nie wysiłku sprzętowego, finansowego czy osobowego, co z kolei umożliwia przeciwnikowi kontrolowanie drabiny eskalacji. Dlatego tak ważne jest, żeby nie popadać w konflikty.

Czym jest rozkaz?
Rozkaz to szczególne polecenie służbowe pochodzące od uprawnionej osoby, zwykle wyższej stopniem.

Czym jest niesubordynacja?
Niesubordynacja to szczególnego rodzaju nieposłuszeństwo. Ma ono charakter indywidualny, co oznacza, że może być popełnione wyłącznie przez osoby, znajdujące się w szczególnej sytuacji. W rozważanym wypadku, jest to pozostawanie w służbie wojskowej.
Przestępstwo niesubordynacji występuje w kilku odmianach. W § 1 określono typ podstawowy, w § 2 – typy kwalifikowane, zaś w § 3 przewidziano karalność przygotowania w formie osobowej. Natomiast § 4 określa wnioskowy charakter czynów wskazanych w § 1 lub 3.

Wniosek o ściganie
We wszystkich typach, niesubordynacja stanowi czyn ścigany z oskarżenia publicznego. Jednak czyn w typie podstawowym i przygotowanie do popełnienia czynu w typie podstawowym i kwalifikowanym są ścigane na wniosek dowódcy jednostki.
Czyn w typie kwalifikowanym (§ 2) nie wymaga wniosku o ściganie. Oznacza to, że organ postępowania przygotowawczego może wszcząć postępowanie już tylko na podstawie uzyskania wiarygodnej informacji nt. możliwości popełnienie przestępstwa.

Czy z art. 343 kk odpowiada tylko sprawca czynu?
Nie. Zgodnie z art. 18 § 1 kk „Odpowiada za sprawstwo nie tylko ten, kto wykonuje czyn zabroniony sam albo wspólnie i w porozumieniu z inną osobą, ale także ten, kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę lub wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu.”. Oznacza to, że karalne jest również sprawstwo kierownicze czyli takie, które polega na takim oddziaływaniu na inną osobę, że doprowadza ją do popełnienia czynu zabronionego.
Na mocy art. 18 § 2 kk, „Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego.”.
Na podstawie art. 18 § 3 kk, „Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji; odpowiada za pomocnictwo także ten, kto wbrew prawnemu, szczególnemu obowiązkowi niedopuszczenia do popełnienia czynu zabronionego swoim zaniechaniem ułatwia innej osobie jego popełnienie.”
Mimo, że część wojskowa kodeksu karnego obejmuje przestępstwa indywidualne a dyspozycje zawartych tam przepisów obejmują, co do zasady, swym zakresem żołnierzy, podżeganie i pomocnictwo do popełnienia takich czynów (w tym z art. 343 kk) .
Z perspektywy czasu tj. obowiązywania na przestrzeni ostatnich 90 lat 3 kodeksów karnych w warunkach różnych ustrojów społeczno-gospodarczych, przyjąć należy, że odpowiedzialność intraneusa za podżeganie i inne formy współdziałania stanowi tradycję, choć w doktrynie już w okresie Dwudziestolecia Międzywojennego, pojawiło się pytanie o karalność podżegania i pomocnictwa popełnionego przez osobę, która nie ma cechy indywidualnej pozwalającej na przypisanie jej czynu, do którego podżega. Odpowiedzi dostarczyła uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 1937 roku, 1 K. 736/36, zapadła jeszcze pod rządami Kodeksu Makarewicza z 1932 roku, w której stwierdzono: „Według k.k. podżeganie i pomocnictwo przy przestępstwach indywidualnych (delicta propria) ulegają karze.”. Dodać jako ciekawostkę warto, że sprzeciwiała się ona intencjom samego Makarewicza, które lwowski uczony wielokrotnie w sporze naukowym prezentował. Na gruncie kodeksu karnego z 1969 roku, Sąd Najwyższy w podobny sposób rozstrzygnął wskazany wyżej problem postanowieniem z dnia 9 listopada 1961 roku, VI KO 52/61. Na gruncie obecnie obowiązującego kodeksu karnego, wobec treści art. 21 kk nie ma wątpliwości, że współdziałający (podżegacz, pomocnik, współsprawca, sprawca kierowniczy lub sprawca polecający) podlegają karze nawet jeśli nie noszą cechy indywidualnej warunkującej odpowiedzialność sprawcy czynu, jeśli są świadomi, że osoba podżegana ma cechę osobistą, mającą wpływ na wyższą karalność albo warunkującą znamię czynu zabronionego. Zgodnie z art. 21 § 2 kk: „Jeżeli okoliczność osobista dotycząca sprawcy, wpływająca chociażby tylko na wyższą karalność, stanowi znamię czynu zabronionego, współdziałający podlega odpowiedzialności karnej przewidzianej za ten czyn zabroniony, gdy o tej okoliczności wiedział, chociażby go nie dotyczyła.”. Zatem jeśli np. ktoś zwraca się do żołnierza (funkcjonariusza) domagając się od niego odstąpienia od wykonania rozkazu albo wykonania go niezgodnie z jego treścią, zapewne ma świadomość, cechy indywidualnej prowadzącej do odpowiedzialności karnej, skoro wie, że jest on żołnierzem (funkcjonariuszem) a zatem jest ob obowiązany do wykonywania rozkazów. Podżeganie do przestępstw indywidualnych (i inne formy współdziałania), w tym do czynu z art. 343 kk, są karalne na podstawie art. 21 kk nawet jak współdziałającym nie jest extranaus czyli osoba posiadająca cechę indywidualną stanowiącą o wystąpieniu znamienia czynu zabronionego albo wpływającą na zaostrzenie odpowiedzialności karnej..
Jeśli zatem do żołnierzy zwrócą się jakiekolwiek osoby prywatne czy działające w imieniu organizacji społecznych, z tego rodzaju wezwaniami, bezpośrednio czy wyrażonymi w korespondencji, broszurach informacyjnych czy ulotkach, należy je wezwać do przestrzegania prawa.

Co grozi za niesubordynację?
Zgodnie z art. 343 § 1, żołnierz, który nie wykonuje lub odmawia wykonania rozkazu albo wykonuje rozkaz niezgodnie z jego treścią – tj. za popełnienie czynu w typie podstawowym – podlega karze aresztu wojskowego albo pozbawienia wolności do lat 3.
Zgodnie z § 2 tego przepisu: jeżeli sprawca opisanego wyżej czynu działa wspólnie z innymi żołnierzami lub w obecności zebranych żołnierzy albo następstwem czynu określonego w § 1 jest znaczna szkoda majątkowa lub inna poważna szkoda, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jest to typ kwalifikowany czynu, czyli taki, za który ustawodawca – ze względu na jego większy stopień szkodliwości przewidział surowsze zagrożenie karą.
Ustawodawca na mocy § 3 tego przepisu wprowadził karalność przygotowania. Przygotowaniem jest natomiast stworzenia warunków umożliwiających popełnienie czynu, np. przysposobienie środków, stworzenie planu działania, porozumienie się z innymi osobami w celu realizacji czynu zabronionego.

Co grozi za podżeganie i inne formy współdziałania?
Zgodnie z art. 19 § 1 kk, „Sąd wymierza karę za podżeganie lub pomocnictwo w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo.”. Oznacza to, że podżegacz lub pomocnik będący intraneusem odpowiadał będzie za czyny z części wojskowej kodeksu karnego tak jak extraneus czyli w osoba charakteryzująca się cechą indywidualną warunkującą odpowiedzialność albo stanowiącą o znamieniu czynu (żołnierz, funkcjonariusz), z tymi zastrzeżeniami, że nie znajdą zastosowania sankcje o czysto wojskowym charakterze. Zatem intraneus (osoba nieposiadająca cech indywidualnych warunkujących znamię czynu lub przesądzających o zaostrzeniu odpowiedzialności) odpowiada za podżeganie tak jak extraneus, z tym zastrzeżeniem, że warunkiem odpowiedzialności karnej jest świadomość, że podżegany jest extraneusem.

Najważniejsze przepisy.
art. 343, art. 18 kk, art. 19 kk, art. 21 kk

TOP