Prawo karne - znieważenie, zniesławienie, naruszenie nietykalności cielesnej

Opracowane pod red. r. pr. dr. Radosława L. Kwaśnickiego, Prezesa Zarządu Kancelarii RKKW – KWAŚNICKI, WRÓBEL & Partnerzy Radcowie Prawni i Adwokaci spółka partnerska oraz r. pr. Anety Pankowskiej, Partnera w Kancelarii RKKW – KWAŚNICKI, WRÓBEL & Partnerzy Radcowie Prawni i Adwokaci spółka partnerska

  1. CO TO JEST ZNIESŁAWIENIE?

Zgodnie z art. 212 Kodeksu karnego, zniesławieniem jest pomówienie określonego podmiotu o takie postępowanie lub właściwości, które mogą te podmioty poniżyć w oczach opinii publicznej lub narazić je na utratę zaufania potrzebnego dla wykonywanego zawodu, posiadanego stanowiska lub prowadzonej działalności.

Zniesławiająca wypowiedź (pisemna lub ustna) musi odnosić się do:

  • postępowania, czyli określonego zachowania pokrzywdzonego; lub
  • właściwości, czyli zindywidualizowanych cech pokrzywdzonego stawiających pokrzywdzonego w niekorzystnym świetle bądź narażających go na utratę potrzebnego zaufania.

Należy pamiętać, że zniesławiające mogą być także zarzuty stanowiące podejrzenie
lub powtarzanie pogłoski, która rzeczywiście krąży bądź została umyślnie zmyślona przez pomawiającego. Karalne jest samo stworzenie prawdopodobieństwa, że poniżenie może nastąpić. Pomawiający nie musi być źródłem zniesławiających wiadomości –
od odpowiedzialności nie wyłącza go powielenie cudzej informacji.

Przykłady:

§ bezpodstawne oskarżenie kogoś o popełnienie przestępstwa;
§ bezpodstawne oskarżenie kogoś o prowadzenie niemoralnego trybu życia;
§ bezpodstawne twierdzenia o braku kompetencji zawodowych do pełnienia danego stanowiska;
§ bezpodstawne posądzenie o bycie alkoholikiem czy narkomanem;
§ przedstawienie kogoś w sposób karykaturalny.

  1. CZYM JEST ZNIEWAGA?

Przestępstwo zniewagi zostało opisane w art. 216 Kodeksu Karnego. Istotą tego przestępstwa jest okazanie pogardy i uwłaczanie godności drugiego człowieka przy naruszeniu przyjętych standardów społecznych i kulturowych.

Są to wszelkie zachowania skierowane w godność danej osoby, obelżywe lub ośmieszające, powszechnie uznane za obelżywe w społeczeństwie lub w danym regionie, wyrażające pogardę dla człowieka[1]. Jest to jednak coś więcej niż tylko lekceważenie i okazanie braku szacunku np. poprzez brak reakcji na powitanie.

Zniewaga musi dotyczyć konkretnej osoby, tzn. osoba znieważana musi wiedzieć,
że przestępne zachowanie jest w nią skierowane. Dla zaistnienia przestępstwa znieważenia bez znaczenia jest czy pokrzywdzony rzeczywiście poczuł się urażony, istotnym jest dopuszczenie się czynu przestępczego.

Przykłady:

§ nazwanie drugiej osoby np. świnią, idiotą, chamem, bydlakiem, łajdakiem, menelem, ścierwem, debilem, bandytą, matołem;
§ nazwanie funkcjonariusza Policji „kryminalistą”[2];
§ użycie określenia „rzeźnik” w stosunku do lekarza chirurga;
§ zniewaga może przybrać także formę gestu np. pokazanie języka, pokazanie środkowego palca.

W przypadku zniewagi informacja na temat pokrzywdzonego nie musi trafić do szerokiego, bliżej nieokreślonego kręgu osób. Istotne są jednak normy przyjęte w danym środowisku, w którym sprawca podjął działanie. Może się okazać, że dopiero w określonym kręgu towarzyskim wypowiedź zostanie uznana za znieważającą.

  1. ZNIEWAŻENIE FUNKCJONARIUSZA PUBLICZNEGO

Jako czyn zabroniony zbliżony, „specjalny”, wobec przestępstwa znieważenia, wyróżnia się znieważenie funkcjonariusza publicznego (art. 226 Kodeksu karnego). Do zniewagi funkcjonariusza może dojść podczas i w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych lub w stosunku do osoby przybranej mu do pomocy. Za znieważenie funkcjonariusza na służbie kara należy się niezależnie od tego, czy do przestępstwa doszło publicznie, czy bez świadków.[3] Jest to jedno z przestępstw przeciwko działalności instytucji państwowych i samorządowych.

Kim jest funkcjonariusz publiczny?

Definicję znajdziemy w art. 115 § 13 Kodeksu karnego, w ramach której wyróżniamy następujące podmioty:

Prezydent
Rzeczypospolitej Polskiej
poseł, senator, radny poseł do Parlamentu Europejskiego
sędzia, ławnik, prokurator, funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego lub organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego,
notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, nadzorca sądowy i zarządca,
osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy
osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, a także inna osoba w zakresie, w którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe

osoba zajmująca kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej

funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego (np. funkcjonariusz Policji) albo funkcjonariusz Służby Więziennej osoba pełniąca czynną służbę wojskową, z wyjątkiem terytorialnej służby wojskowej pełnionej dyspozycyjnie

pracownik międzynarodowego trybunału karnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe

Co grozi za znieważenie funkcjonariusza publicznego?

Przestępstwo to zagrożone jest karą grzywny, ograniczenia wolności, a nawet karą pozbawienia wolności do roku.

  1. CO GROZI ZA ZNIESŁAWIENIE I ZNIEWAŻENIE?

W przypadku zniesławienia oraz zniewagi sąd może orzec karę grzywny albo ograniczenia wolności.

Jeśli zniesławienia czy zniewagi dokonano za pomocą środków masowego komunikowania (np. w postaci pomawiających komentarzy w Internecie, w prasie, w radiu czy w telewizji) wymiar kary ulega zaostrzeniu – sprawcy grozi także kara pozbawienia wolności do roku.

Ponadto w przypadku zniesławienia sąd skazując sprawcę może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego. W przypadku zniewagi, nawiązka również może zostać orzeczona na rzecz pokrzywdzonego, jednak tylko wtedy gdy do naruszenia doszło za pomocą środków masowego komunikowania.

  1. OCENA CHARAKTERU NARUSZENIA

Każdorazowo należy dokonać obiektywnej oceny sytuacji, w oderwaniu od odczuć osoby zniesławiającej lub zniesławionej.

Zasięg oddziaływania zniesławienia czy znieważenia za pomocą środków masowego komunikowania jest niewątpliwie duży. Rozmiar szkody wywołanej poprzez tego rodzaju pomówienie jest często dla pokrzywdzonego znaczny i w gruncie rzeczy – nieodwracalny.
Jeśli nawet odbiorcy dowiedzą się, że dana informacja była fałszywa, to i tak często opierają na niej swoje myślenie oraz kształtują oceny – w szczególności dotyczące osób pełniących funkcje publiczne[6]. Ocena charakteru wypowiedzi umieszczonej na stronie internetowej, jako wypełniającej znamiona przestępstwa zniewagi lub zniesławienia, może być jednak dokonana wyłącznie w drodze dokładnej analizy treści tej wypowiedzi. Nie tylko dosłowna treść wypowiedzi wpływa na jej ocenę karno-prawną, ale w równym stopniu znaczenie mają okoliczności i miejsce jej sformułowania, jak również wcześniejsze zachowanie pokrzywdzonego tą wypowiedzią oraz treść i sposób wyrażenia przez niego określonych opinii[7].

  1. KIEDY SPRAWCA NIE PONIESIE ODPOWIEDZIALNOŚCI ZA ZNIESŁAWIENIE?

Dla oceny, czy wypowiedź krytyczna mieści się w granicach chronionych zasadą wolności wypowiedzi konieczne jest uprzednie zakwalifikowanie jej jako wypowiedzi o faktach lub wypowiedzi ocennej (opinii).

Prawdziwość twierdzeń

Wypowiedzi o faktach mogą podlegać weryfikacji z punktu widzenia kryterium prawdy
i fałszu. Są one dozwolone jeśli są prawdziwe, a forma ich przedstawienia nie jest obraźliwa czy poniżająca. Ponadto przestępstwo zniesławienia nie występuje jeżeli zarzut uczyniony niepublicznie jest prawdziwy.

Dozwolona krytyka

Krytyka czyjegoś postępowania, zapatrywań czy działalności nie powinna przekraczać granic potrzebnych do osiągnięcia celu, jakiemu służy w społeczeństwie (pogłębianie wiedzy, świadomości społecznej). Niewłaściwe postępowanie określonych osób, podlegające krytycznej ocenie, musi wykazywać cechy rzetelności oraz staranności.

Przykładowo, należy stronić od wyzwisk czy nieuzasadnionego przypisywania cech, których dana osoba nie posiada. Przedstawienie ujemnej opinii w sposób złośliwy, tendencyjny,
w niedopuszczalnej formie wykracza poza granice ochrony i stanowi czyn zabroniony[8].

Ważny interes publiczny

Publiczne podnoszenie lub rozgłaszanie prawdziwego zarzutu również nie jest przestępstwem jeśli służy obronie społecznie uzasadnionego interesu.

  1. KIEDY SPRAWCA NIE PONIESIE ODPOWIEDZIALNOŚCI ZA ZNIEWAGĘ?

Orzekanie na korzyść sprawcy może wystąpić w sytuacji, gdy zniewagę wywołało wyzywające zachowanie osoby pokrzywdzonej np. słowne zaczepki albo jeżeli odpowiedziała ona naruszeniem nietykalności cielesnej np. szarpanie, popychanie lub zniewagą wzajemną. Słowne zaczepki ze strony osoby znieważonej, jak np. przedrzeźnianie, nie są prawnie chronione.

  1. NA CZYM POLEGA NARUSZENIE NIETYKALNOŚCI CIELESNEJ?

Przestępstwo to zostało wskazane w art. 217 Kodeksu karnego i ogólnie rzecz ujmując jest to atak na prawo do zachowania integralności osobistej. Są to zatem wszelkie czynności oddziałujące na ciało innej osoby, które nie są przez nią akceptowane[9], przy czym naruszenie nie musi łączyć się z powstaniem obrażeń, ale musi mieć wymiar fizyczny[10].

Przykłady:

§ uderzenie czy popchnięcie innego człowieka;
§ oplucie;
§ szarpanie, ciągnięcie za włosy;
§ strącenie okularów;
§ polewanie wodą;
§ oblanie farbą;
§ rozpylenie gazu.

  1. NARUSZENIE NIETYKALNOŚCI CIELESNEJ FUNKCJONARIUSZA PUBLICZNEGO

Podobnie jak w przypadku znieważenia funkcjonariusza publicznego, naruszenie nietykalności musi wystąpić podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych lub może być skierowane wobec osoby „przybranej mu do pomocy”.

Przykłady:

§ analogicznie jak przy naruszeniu nietykalności cielesnej osoby cywilnej,
w tym np. uderzenie, oplucie, szarpanie funkcjonariusza podczas realizowania jego zadań w ramach patrolu w miejscach publicznych (ulica, sklep).

Co grozi za naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego?

Sąd może skazać sprawcę na grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do lat 3. Przy wyrokowaniu uwzględnia się zachowanie pokrzywdzonego i jego ewentualne „przyczynienie się” do zaistnienia czynu zabronionego sprawcy, np. sytuację w której naruszenie nietykalności cielesnej wywołało niewłaściwe zachowanie się samego funkcjonariusza lub osoby do pomocy mu przybranej.

  • SPOSOBY OBRONY W POSTĘPOWANIU KARNYM

W celu obrony swoich interesów możesz skorzystać z pomocy pełnomocnika, czyli adwokata lub radcy prawnego. Listę pełnomocników znajdziesz na stronie www.obroncy.org.

Przestępstwa – pomówienie, zniewaga oraz naruszenie nietykalności cielesnej –
są przestępstwami prywatnoskargowymi. Tylko od Twojej inicjatywy zależy, czy sprawca przestępstwa zostanie ukarany.

Jako pokrzywdzony masz dwie możliwości:

  • Możesz wnieść do sądu prywatny akt oskarżenia[11]. Akt oskarżenia powinien zawierać: dane oskarżonego, czyn, którego popełnienie mu zarzucasz oraz dowody, które będziesz chciał wykorzystać w sprawie np. nagranie z kamer, oświadczenia świadków, wydruki sms, itp.
  • Możesz złożyć ustną lub pisemną skargę za pośrednictwem Policji[12]. Ta forma ma szczególne znaczenie w przypadku przestępstw popełnionych w Internecie, gdy sprawca nie jest nam znany, np. gdy ktoś posługuje się nickiem. W takim przypadku, Policja zabezpieczy dowody przestępstwa, w tym powinna ustalić adres IP komputera, przy pomocą którego dokonano obraźliwego wpisu. Prawo do swobodnej, anonimowej wypowiedzi, nie chroni osób, które naruszają prawa innych osób.
    W sieci nikt nie jest i nie może być anonimowy[13].
  • PRZED ZŁOŻENIEM PISMA – ZABEZPIECZ DOWODY!

Przed podjęciem jakichkolwiek czynności związanych ze znieważeniem lub zniesławieniem konieczne jest zgromadzenie dowodów. Nie zapomnij o świadkach zdarzenia. Postaraj się ustalić osoby, które były świadkiem naruszenia i pozyskaj od nich najpotrzebniejsze dane (imię i nazwisko czy numer telefonu). Sprawdź czy w okolicy nie są umiejscowione kamery, które mogły zarejestrować zdarzenia. Wszystko to ułatwi ustalenie sprawcy i pozwoli sprawniej przeprowadzić postępowanie

W przypadku naruszeń dokonanych w Internecie zabezpieczyć należy wszystkie niezgodne
z prawem treści
, niezależnie od tego jaką formę przyjmują (np. artykuły, komentarze, posty na mediach społecznościowych, zdjęcia, „memy”, filmy czy nagrania dźwiękowe).

Z zabezpieczeniem dowodu nie należy zwlekać. Autorzy zamieszczanych treści mają zwykle możliwość samodzielnego ich usuwania oraz modyfikowania. Bez odpowiednich dowodów, trudno będzie udowodnić, że do naruszenia faktycznie doszło.

W jaki sposób można samodzielnie zabezpieczyć informacje umieszczone na stronie internetowej?

Przepisy nie przewidują obowiązku notarialnego poświadczania treści stron internetowych. Każda osoba może samodzielnie zabezpieczyć dowody naruszenia prawa w Internecie.
W celu zapewnienia maksymalnej wiarygodności gromadzonym i przedstawianym przez siebie dowodom, warto zadbać o ich właściwą formę.

Obecnie istnieje wiele metod na zachowanie treści strony internetowej. Wśród nich wymienić należy „wydruk” strony do pliku .pdf, wykonanie zrzutu ekranu oraz zarchiwizowanie na specjalnym portalu. Każde z rozwiązań ma pewne zalety i wady.

W przypadku „wydruku” strony do pliku .pdf wykorzystywana jest przeglądarka internetowa. Korzystając z tej metody użytkownik dysponuje opcjami, pozwalającymi na właściwe dostosowanie „wydruku”. Przykładowo w prosty sposób może umieścić na dokumencie adres strony oraz datę jej zapisu (opcja wydruku nagłówka i stopki).

Zrzut ekranu polega natomiast na zapisaniu treści wyświetlanej na monitorze komputera (tzw. Print Screen). Upraszcza to zachowywanie strony, ale jednocześnie pozbawia wszelkich opcji dostosowywania zrzutu do potrzeb użytkownika.

Niezależnie od przyjętej metody, ważne jest aby na zachowanej stronie internetowej utrwalone zostały:

  • Pełny adres strony internetowej;
  • Data wykonania „wydruku” lub zrzutu ekranu;
  • Pełna treść informacji naruszającej prawo (tj. cały materiał prasowy, komentarz, post w mediach społecznościowych itp.);
  • W przypadku multimediów – także sama strona na której zostały umieszczone (kontekst);
  • Dane pozwalające na identyfikację autora naruszającej prawo treści (imię i nazwisko lub pseudonim).

Czy konieczne jest zabezpieczenie filmów lub nagrań dźwiękowych zamieszczonych na stronie internetowej?

Zabezpieczenie filmów lub nagrań powinno odbywać się w dwóch etapach. Po pierwsze utrwalić należy stronę internetową, na której multimedia zostały zamieszczone. Odrębnie zapisany powinien zostać również sam film lub nagranie. W ostateczności multimedia można utrwalić np. za pomocą nagrania wykonanego telefonem komórkowym.

  • PAMIĘTAJ, ŻE MASZ OGRANICZONY CZAS

Przedawnienie karalności

Wskazane czynności musisz podjąć przed upływem roku od czasu, gdy dowiedziałeś się o osobie sprawcy przestępstwa. Bez względu jednak na ten termin, karalność przestępstwa prywatnoskargowego ustaje z upływem 3 lat od jego popełnienia.

Dane naruszycieli internetowych mogą zostać usunięte

Należy mieć na uwadze, że dane odbiorców usług telekomunikacyjnych są przechowywane lub przetwarzane przez okres 12 miesięcy przez administratora (art. 108a ust. 1 pkt 2 Prawa telekomunikacyjnego). Po upływie roku administrator dane te usunie, chyba, że zostanie poinformowany o przypadku naruszenia, a w sprawie będzie toczyło się postępowanie karne.

[1] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26.02.2018 r., sygn. akt VI ACa 1576/16.
[2] Wyrok Sądu Najwyższego z 12.04.2011 r., sygn. akt V K 63/11.
[3] Uchwała Sądu Najwyższego z 20.06.2012 r., sygn. akt I KZP 8/12.
[4] Wyrok Sądu Najwyższego z 25.08.2020 r., sygn. akt V KK 136/19.
[5] Uchwała Sądu Najwyższego z 20.06.2012 r., sygn. akt I KZP 8/12.
[6] J. Raglewski, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 07.05.2008 r., sygn. akt III KK 234/07; J. Potulski, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 07.05.2008 r., sygn. akt III KK 234/07.
[7] Postanowienie Sądu Najwyższego z 24.10.2017 r., sygn. akt V K 278/12.
[8] Postanowienie Sądu Najwyższego z 01.07.2009, sygn. akt III KK 52/09.
[9] Wyrok Sądu Najwyższego z 23.05.2019 r., sygn. akt III KK 110/18.
[10] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 09.08.2012 r., sygn. akt II AKa 137/12.
[11] Opłata od prywatnego aktu oskarżenia wynosi 300 zł, pod pewnymi warunkami możliwe jest zwolnienie z tej opłaty.
[12] Podstawą złożenia skargi jest art. 488 Kodeksu postępowania karnego.
[13] Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 03.02.2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1598/09.

TOP