Prawo prasowe

Opracowanie powstało pod kierunkiem Adwokat dr Moniki Brzozowskiej – Pasieka, kancelaria Pasieka, Brzozowska i Partnerzy

JAK MOŻNA REAGOWAĆ NA MATERIAŁY PRASOWE, W KTÓRYCH PRZEKAZYWANE SĄ NIEPRAWDZIWE LUB NIEŚCISŁE INFORMACJE?

W zakresie prawa prasowego jedną z możliwych reakcji na nieprawdziwe lub nieścisłe wiadomości przekazywane przez media jest sprostowanie.

KIEDY MOŻNA ŻĄDAĆ SPROSTOWANIA W MEDIACH?

Po pierwsze – sprostowanie umożliwia każdej osobie zainteresowanej (czyli osobie, której dotycząc fakty przedstawione w materiale prasowym) przedstawienie jej wersji zdarzeń prezentowanych w mediach, podanie swojego własnego stanowiska celem dotarcia do opinii publicznej w tym samym medium, które rozpowszechniło dany materiał prasowy[1]. ,

Zgodnie z art. 31a ust. 1 prawa prasowego na wniosek zainteresowanej osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, redaktor naczelny właściwego dziennika lub czasopisma jest obowiązany opublikować bezpłatnie rzeczowe i odnoszące się do faktów sprostowanie nieścisłej lub nieprawdziwej wiadomości zawartej w materiale prasowym.

Na podstawie art. 31a ust. 1pr.pr., żądanie sprostowania powinno więc dotyczyć nieprawdziwych lub nieścisłych wiadomości prasowych odnoszących się do faktów. Przy czym dotyczy to zarówno opisu zdarzeń z teraźniejszości, jak i z przeszłości.

Uwaga!

Każdy materiał prasowy może być przedmiotem sprostowania – zarówno materiał umieszczony na stronie www danego medium, w papierowej wersji gazety, w telewizji, w radio lub w innym przekazie (np. w portalu informacyjnym nie będącym zarejestrowanym tytułem prasowym).

Sprostowaniu może podlegać:

  • powieść drukowana w odcinkach w prasie[2]
  • listy do redakcji[3]
  • ogłoszenia i reklamy publikowane w prasie[4]
  • informacje przekazane przez osoby trzecie (wypowiedzi osób trzecich).

KTO MOŻE ŻĄDAĆ SPROSTOWANIA W MEDIACH? CZY KAŻDY ŻOŁNIERZ/FUNKCJONARIUSZ MOŻE WNOSIĆ O SPROSTOWANIE NIEPRAWDZIWYCH LUB/I NIEŚCISŁYCH INFORMACJI.

Zgodnie z art. 31 a prawa prasowego uprawnionym do przesyłania sprostowania jest „osoba zainteresowana” czyli każdy kogo dotyczy wiadomość zamieszczona w materiale prasowym.

Przy czym pojęcie osoby zainteresowanej jest rozumiane bardzo szeroko. Według doktryny za taką osobę należy uznać tego kogo dotyczą przedstawione w materiale prasowym okoliczności i tego na kogo wpływają opinie formułowane o nim lub o instytucji czy organizacji, z którą jest związany lub z którą się identyfikuje. W praktyce oznacza to, że osobą zainteresowaną, która może żądać sprostowania jest każdy, na kogo ocenę zachowania, właściwości, statusu, pozycji w społeczeństwie, środowisku etc. rzutuje dany materiał prasowy. Jednocześnie – jak wskazuje orzecznictwo - znamię "dotyczenia" występować będzie również, jeśli przedmiotem wiadomości będzie opis zjawisk, wydarzeń lub osób, których występowanie lub postępowanie będzie bezpośrednio rzutowało na ocenę danego podmiotu - nawet, gdy materiał prasowy wyraźnie nie wskaże na dane identyfikujące podmiot zainteresowanego[5].

Przykład:

Za osobę zainteresowaną – w świetle prawa prasowego – uznano m.in. każdego Polaka, jeśli materiał prasowy dotyczy nieprawdziwych informacji o charakterze historycznym. Potwierdził to Sąd Apelacyjny w Warszawie, w sprawie dotyczącej artykułu prasowego informującego, że w Polsce istniały „polskie obozy koncentracyjne” po 1945 r. Z pozwem wystąpiła osoba fizyczna – prezes Fundacji zajmującej się m.in. obroną dobrego imienia Polski i Polaków. W tym przypadku sąd I instancji – uwzględniając powództwo - uznał, że istnieją takie dobra osobiste jak tożsamość narodowa oraz godność narodowa, a nieprawdziwe informacje o tzw. „polskich obozach koncentracyjnych” naruszają te dobra. Argumentację tę podtrzymał i uzupełnił Sąd Apelacyjny. Zdaniem sądu legitymacja procesową powoda może wynikać z faktu jego przynależności narodowej, która identyfikuje każdego człowieka, określa jego tożsamość, godność narodową, kształtuje osobowość, stanowiąc kryterium, pozwalające zaliczyć go do określonego kręgu podmiotów[6].

Uwaga!

W świetle orzecznictwa i doktryny wydaje się, że nieprawdziwe lub/i nieścisłe informacje dotyczące działalności czy działań Straży Granicznej, Wojska, WOT-u, Policji czy innych służb mundurowych może prostować każda osoba zainteresowana, tj. każdy funkcjonariusz, którego tekst dotyczy (który bierze udział w działaniach opisywanych w mediach), nawet jeśli nie jest wymieniony z imienia i nazwiska.

DO KOGO KIEROWAĆ SPROSTOWANIE I CZY PUBLIKACJA SPROSTOWANIA JEST PŁATNA?

Sprostowanie powinno być skierowane do redaktora naczelnego danego medium. Przy czym dotyczy to każdoczesnego redaktora naczelnego – nawet jeśli między publikacją informacji a otrzymanie sprostowania zmieni się redaktor naczelny, nowy redaktor naczelny będzie zobligowany do opublikowania sprostowania.

Sprostowanie przesłane jedynie do autora materiału (który nie jest redaktorem naczelnym) lub jedynie wydawcy (nie będącym redaktorem naczelnym) nie spełnia wymogów prawa prasowego.

Redaktor naczelny nie pobiera żadnych opłat za publikację sprostowania – zgodnie z prawem prasowym jego publikacja jest bezpłatna (art. 31 a prawa prasowego).

JAKIE WYMOGI PRZEWIDUJE PRAW PRASOWE DLA SPROSTOWANIA?

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że nie ma żadnych ustawowych czy nawet zwyczajowo przyjętych formularzy sprostowania. Prawo prasowe przewiduje jednak szereg wymogów:

  1. Sprostowania kieruje do redaktora naczelnego tzw. osoba zainteresowana (wnioskodawca). Sprostowanie winno być napisane w języku polskim lub w języku, w którym został opublikowany dany materiał prasowy.
  2. Sprostowanie powinno zostać nadane w placówce pocztowej operatora pocztowego lub złożone w siedzibie odpowiedniej redakcji, na piśmie w terminie nie dłuższym niż 21 dni od dnia opublikowania materiału prasowego.
  3. Autor sprostowania winien być podpisany (sprostowanie powinno zawierać podpis wnioskodawcy, jego imię i nazwisko lub nazwę) a także powinien być wskazany adres korespondencyjny (przy czym adres korespondencyjny może być zastrzeżony tylko do wiadomości redakcji).
  4. Sprostowanie nie może przekraczać dwukrotnej objętości fragmentu materiału prasowego, którego dotyczy, ani zajmować więcej niż dwukrotność czasu antenowego, jaki zajmował dany fragment przekazu.

Sprostowanie powinno zawierać tytuł „Sprostowanie” zaś dobrą praktyką jest by tytuł określał również jaki materiał prasowy jest prostowany . Treść sprostowania może np. zawierać zwroty „Nieprawdą jest, że….” „Nieprawdziwa jest informacja, że…” „ Nieścisła jest wiadomość, że…” choć nie ma przeszkód by zaczynać również od prostego przedstawienia prawdziwej wersji wydarzeń opisanych w danym materiale prasowym.

Uwaga!

Ważnym wymogiem jest by sprostowanie było rzeczowe tj. zwięzłe, konkretne, dotykające sedna zagadnienia. Sprostowanie winno odnosić się jedynie do wiadomości przedstawionych w materiale prasowym, prostować błędy/nieścisłości, przedstawiać alternatywną wersję tj. prezentować stan rzeczy, jaki chce przekazać osoba zainteresowana. Sprostowanie nie powinno zawierać żadnych ocen pracy dziennikarza/redakcji czy dygresji, sugestii niezwiązanych z materiałem prasowym.

CZY MOŻNA ŻĄDAĆ SPROSTOWANIA OCEN CZY SUGESTII ZAWARTYCH W PRZEKAZACH PRASOWYCH?

Oceny – wypowiedzi ocenne, opinie wymykają się możliwości sprostowania. Sprostowaniu bowiem podlegają informacje, które można zweryfikować na podstawie kryterium prawda/fałsz. Wypowiedź ocenna to m.in. opinia wskazująca na nieprawidłowość jakiegoś działania, niecelowość postępowania, ocena jakiś zdarzeń czy prezentowanie poglądów. (aprobata czy dezaprobata dla danej aktywności).

Nie oznacza to automatycznie całkowitej dowolności w prezentowaniu opinii – bowiem, w świetle orzecznictwa – fakty stanowiące podstawę do ocen mogą podlegać sprostowaniu[7].

Takim przykładem może być zdanie „Niehumanitarne jest działanie funkcjonariuszy polegające na odmowie udzielenia cudzoziemcom azylu”. Pierwsza część stanowi ocenę (pogląd), ale faktem, który może podlegać sprostowaniu jest informacja o udzieleniu/odmowie udzielenia azylu (jest to wiadomość, którą można zweryfikować na podstawie kryterium prawda/fałsz).

W jednym z wyroków sąd uznał, że „poprzedzenia informacji o faktach sformułowaniami " ktoś bawi się życiem..." czy "coraz głośniej mówi się..." w połączeniu ze stwierdzeniami odnoszącymi się do konkretnych faktów, nie można uznać za przypuszczenie, oceny czy supozycje dotyczące konkretnych faktów, ale wiadomości, które mogą podlegać sprostowaniu [8].

Przedmiotem sprostowania mogą być również sugestie czyli informacje, wynikające z danej wypowiedzi w sposób dorozumiany czy pośredni, odnoszące się do faktów. Sugestie są więc informacjami o faktach, które nie wynikają wprost z materiału prasowego, lecz są w nim zawarte[9].

CZY REDAKTOR NACZELNY MOŻE SKORYGOWAĆ/ZMIENIĆ TREŚĆ SPROSTOWANIA?

Nie. Co do zasady, z art. 32 ust. 5 prawa prasowego wynika zakaz dokonywania przez redaktora naczelnego w tekście nadesłanego sprostowania skrótów oraz innych zmian bez zgody wnioskodawcy. W doktrynie i orzecznictwie uznaje się, że możliwe są jedynie zmiany o charakterze technicznym (stylistyka, interpunkcja, gramatyka), pominięcie pewnych elementów, wykreślenie pewnych wyrażeń[10]. Ingerencja w tekst sprostowania (lub odpowiedzi) może zniekształcać ich sens i niweczyć intencje autora, dlatego też zakres ewentualnej korekty jest bardzo ograniczony i sprowadza się w istocie do poprawienia błędów ortograficznych czy gramatycznych, usunięcia fragmentów obraźliwych, obelżywych, czy naruszających dobra osobiste innej osoby.

CZY SPROSTOWANIE MOŻE BYĆ KIEROWANE DO PORTALI INFORMACYJNYCH, KTÓRE NIE SĄ ZAREJESTROWANYM TYTUŁEM PRASOWYM?

Tak. Jeśli publikacja jest wyłączenie w formie elektronicznej (portal informacyjny) i jednocześnie brak jest rejestracji tytułu prasowego (jak np. nazwa portalu), to fakty te nie niwelują możliwości publikacji sprostowania w trybie prawa prasowego. Zgodnie z orzecznictwem „przepisy ustawy prawo prasowe mają zastosowanie do portali internetowych, przynajmniej tych które regularnie zamieszczają informacje i nie jest przy tym konieczna określona periodyczność modyfikacji całego portalu czy nawet jego głównej strony. Decydujące znaczenie ma okoliczność polegająca na ciągłym, stałym modyfikowaniu zamieszczonych na stronie wiadomości przy co najmniej częściowym dodawaniu nowych wiadomości oraz ewentualnym usuwaniu, przesuwaniu na inne miejsce dotychczasowych”[11].

KIEDY REDAKTOR NACZELNY MOŻE ODMÓWIĆ SPROSTOWANIA?

Redaktor naczelny - zgodnie z art. 33 ust. 1 prawa prasowego - odmawia sprostowania jeżeli sprostowanie:

1) jest nierzeczowe lub nie odnosi się do faktów;
2) zostało nadane lub złożone po upływie terminu 21 dni lub nie zostało podpisane;
3) nie odpowiada wymaganiom określonym w art. 31a ust. 4-7 pr.pr. (brak podpisu, brak imienia i nazwiska/nazwy, brak adresu, przekroczona objętość lub czas antenowy, sporządzenie w innym języku niż polski lub niż język, którym opublikowano materiał prasowy)
4) zawiera treść karalną;
5) podważa fakty stwierdzone prawomocnym orzeczeniem dotyczącym osoby dochodzącej publikacji sprostowania.

Dodatkowo art. 33 ust. 2 prawa prasowego wskazuje przesłanki fakultatywnej odmowy publikacji sprostowania tj. jeżeli sprostowanie:

1) odnosi się do wiadomości poprzednio sprostowanej;
2) jest wystosowane przez osobę, której nie dotyczą fakty przytoczone w prostowanym materiale (ani jego następcy prawnego lub rodziny uprawnionego)
3) zawiera sformułowania powszechnie uznawane za wulgarne lub obelżywe.

Uwaga!

W niektórych sytuacjach redaktor naczelny może zaproponować zmodyfikowanie przez wnioskodawcę sprostowania (w celu publikacji zmodyfikowanej wersji). Jeśli wnioskodawca zmodyfikował sprostowanie według wskazań redaktora naczelnego – redaktor ma obowiązek takie sprostowanie opublikować.

W JAKIM CZASIE SPROSTOWANIE POWINNO BYĆ OPUBLIKOWANE I CO ZROBIĆ JEŚLI NIE ZOSTAŁO OPUBLIKOWANE?

O ile strony (tj. osoba zainteresowana i redaktor naczelny) nie umówią się inaczej to zgodnie z art. 32 prawa prasowego redaktor naczelny ma obowiązek opublikować sprostowanie:

  • w elektronicznej formie dziennika lub czasopisma, w której zamieszczono materiał prasowy będący przedmiotem sprostowania - w terminie 3 dni roboczych od dnia otrzymania sprostowania;
  • w dzienniku - w najbliższym przygotowywanym do druku numerze, a w przypadku braku możliwości technicznych w numerze następnym, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania sprostowania;
  • w czasopiśmie - w najbliższym od dnia otrzymania sprostowania lub następnym po nim przygotowywanym do opublikowania numerze;
  • w innym niż dziennik przekazie za pomocą dźwięku lub obrazu i dźwięku - w najbliższym analogicznym przekazie.

Przy czym – jak precyzuje art. 32 ust. 4 prawa prasowego, jeśli możliwy termin opublikowania sprostowania przekracza 6 miesięcy, na żądanie wnioskodawcy sprostowanie należy dodatkowo opublikować w ciągu miesiąca od dnia otrzymania sprostowania w odpowiednim ze względu na krąg odbiorców dzienniku. Koszty publikacji pokrywa wydawca prasy, w której ukazał się materiał prasowy będący przedmiotem sprostowania.

Jeśli redaktor naczelny nie opublikował sprostowania (lub/i gdy nie przesłał również odmowy publikacji) osoba opisana w materiale może wystąpić z pozwem o opublikowanie sprostowania. Pozew składa się do Sądu Okręgowego. Sąd bada przesłanki formalne i zgodnie z prawem prasowym winien wydać wyrok w ciągu 30 dni od dnia złożenia pozwu.

W celu obrony swoich interesów możesz skorzystać z pomocy pełnomocnika, czyli adwokata lub radcy prawnego. Listę pełnomocników znajdziesz na stronie www.obroncy.org.

[1] Szerzej o funkcji sprostowania: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19.11.2014, VI ACa 789/14 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Apelacyjny w Warszawie z 2014-11-19; VI ACa 356/15 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Apelacyjny w Warszawie z 2015-05-28, uchwała 7 sędziów SN z dnia 18 lutego 2005 r.
[2] wyrok SA w Białymstoku z 19 października 1995 r., I ACr 227/95
[3] wyrok SN z 28 września 2000 r., V KKN 171/98, OSNKW 2001, nr 3–4, poz. 31
[4] tak wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia z dnia 14 czerwca 2017, VI ACa 168/16
[5] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, z dnia 11 lutego 2021 r., I ACa 2/21
[6] tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, z dnia 24 maja 2018, I ACa 89/18
[7] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2019 r., I CSK 24/19
[8] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2021 r. I ACa 48/21
[9] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 lipca 2020 r. V ACa 169/20
[10] tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2008 r., III CZP 79/08, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., I CSK 151/09
[11] wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 15 maja 2019 r., I ACa 763/18,

TOP